1. Erromanikoari buruzko zure aurkezpenaren saiakera egin eta gero Nafarroako erresumaren erakundeak ikertu behar dituzu:
Iruñeko erresumaren lehendabiziko mendeetan monarkiak erreinuko erakundeak eratzen ditu, azaldu banan-banan.
Erakunde gorena, erregea, Jaungoiko graziaz aukeratua, hala intitulatzen delarik.
Kuria (curia regis, palacium, militia), hau da bere jaun gorenak, kondeak eta apezpikuak…
Tenenteak, (senior)
Kantzileria
Errege Kontseilua (edo Tribunal de la Cort)
Gorteak (curia generalis edo Cort General)
Merkatuko alkateak
Merinoak eta merindadeak
2. a) Hona hemen beste ikerketa bat: Iruñeko judutegia, noiz sortu zen, non zegoen, erregek zein pribilegio eman zizkioten...
b) Zein beste judutegi aipagarri izan ziren Iruñeko-Nafarroako erresuman?
c) Zein beste gutxiengo etniko bizi ziren aldi hartako nafarroan? Zein herritan?
d) Tuterako Benjamini buruz informazioa bildu.
Nafarroan ezbeharrak:
e) Nafarroan 1328an izan zen progromoari buruz informazioa bildu (testu-inguru historikoa, kausak, autoreak...)
3. 1276an izan zen Nabarreriako gerra? Ikertu: Zein erregealditan izan zen, zein izan ziren protagonistak eta jokatu zituzten paperak azaldu, zein poetak kantatu zuen: jasotzen ahal duzu estrofaren bat?
Hona hemen beste esteka batzuk erromanikoaren lana egiteko:
1. Gaurko lehendabiziko lana atzoko fitxak zuzentzea eta osatzea da behar dugun lexikoa ikasteko:
2. XI. mendean hiru lan nagusi egin ziren Nafarroan, ea identifikatzen dituzun:
a
b)
c)
3. Eta hau zer da?
4. Zer edo zer aditu duzu Amabirjin honetaz?
6. Lizarra, Zangoza, Orbaibar, Zirauki, Tutera... Nafarroako erromanikoko gune ezberdinak dira... halaxe irakurtzen ahal duzu ikasgelan emandako materialetan. Bertan kontsultatu, wiki honetan edo nonahi ere, aukeratu obra bat, ongi dokumentatu eta power point baten bitartez gelan azaldu, galderak edo ariketak ere prestatuz. Planifikatu ere noiz egingo duzuen aurkezpena eta hori guztia irakasleari erran. Ongi egin!
Patxadaz, lasai, baina denborarik galdu gabe hurrengo ariketak egin behar dituzu folio batean eta klase bukaeran irakasleari eman ebaluatzeko:
I. TESTUA IRAKURRI ETA ERANTZUN:
Karlomagno Espainiara bideratzen da, ahalik eta armada handienarekin; behin Pirinio mendikatea zeharkatuta, hiri eta gotorleku guztiak ireki zitzaizkion, baina itzuleran, Pirinioetan bertan, baskoien traizioa nozitu zuen.
Zeren eta bere armada zerrenda luzean zebilela, tokiaren estutasuna eta gordintasuna hala exijitzen baítzuen, baskoiek, mendi tontorretik segada bat egin eta hornidurak zekartzan kolomaren gainean eraso zuten, beheragoko haran batera bultzatuz eta borroka bizian den-denak akabatu zituzten.
Honez gero, harrapakin guztietaz jabetuz, ilunabarrean babestuta gaua zetorrela, oso azkar sakabanatu ziren.
Eginhardo, Vita Karoli, 830
1. Testua sailkatu.
2. Orreagako gatazkari buruz (778) da testu hau. Orreagako gatazka azaldu zergatik kokatzen omen da Orreagan aipatuz.
3. Frankoek Pirinio haruntzago eta honuntzagoko waskoniar eta baskoiekiko harremanak azaldu.
4. Karlomagnoren garaian feudalismoa sortu zen . Feudalismoari buruz dakizuna azaldu
Iruñeko erresumari aplikatuz.
5. Nor-Noiz-Nola sortuko zen errege bat Iruñean azaldu.6. Musulmanek berriz zein harreman izan zituzten baskoiekin azaldu.
6. Irudi hauek identifikatu eta azaldu:
a)
b)
c)
d)
e)
f)
II. Euskaldun musulman bat VIII. mendean, Marzuq ibn Uskara. Bere Historia ikertu.
III. Taula hau bete:
a)Buzaga (Elortzibar), Aldaieta (Araba), Argarai (Iruña) nekropolisak ikertu interneten bitartez: testu-inguru historikoa, esanahia, ikerleak (zein) eta beraien hipotesiak. Zer ikusirik dute baskoiekin?
b)Baskoniako dukerria: nola sortu zen, noizetik noizera iraun zuen, franko eta bisigodoekiko harremanak…
c) Euskalduntze berantiarraren hipotesia aztertu: zertan den, zeinek defendatzen duen, kritikak eta beraien argudioak.
b) Arturo Campionek euskara eta foruen alde egindako lana ikertu eta jaso zure koderno digitalean. Zein beste jarrera politiko ziren Nafarroan bere garaian?
4. XIX. mendean zein arte estilo izan ziren nagusi Nafarroan? Bakoitzetik arte lan seinalatuenak itsasi zure koadernoan eta sailkatu (XVIII.mendearen bukaera eta XX.aren hasierakontutan hartuz).
5. Baina beste nolabaiteko lanarekin jarraituko dugu gaur, Jose Antonio Muñagorrirekin:b) Zein bandoren alde jokatu zuen lehen karlistadan? Zergatik? Ikertu eta erantzun zure koaderno digitalean.
c) Ikertu ere Euskal Herrian karlismoari buruz edo Zumalakarregi buruz dauden museoak eta aipatu zure koaderno digitalean, museo bakoitzak gordetzen duen ondareren bat azalduz.
Gamazada, 120. urteurrenean
Madrilera Gamazo ministroaren proiektuaren kontra borrokatzera joandako biltzarrari ongi etorri ematera 10.000 pertsona bildu ziren Castejoneko tren geltokian.
Gamazadaren inguruko galderak koaderno digitalean erantzun:
a) Espainiko zein gobernuren kontra piztu zen Gamazada?
b) Gamazok zer nahi zuen?
c) Zergatik ez zuen lortu?
Honez gero, segi Nafarroako konkistari buruzko ariketak egiten...
Erantzun zure koadernoan:
I.
a) . Nafarroako Konkistari buruz test hau egin, baina kasu, denbora mugatua duzu, minutu erdia galdera guztiak erantzuteko!: Test
b. Informazioa bilatu:
- Bilatu interneten Julio II.a aita santuak zer-nolako hartu-emana izan zuen Errenazimentuko Michelangelo artista famatuarekin.
- Bilatu interneten zer duten komunean Lutero fraide alemanak eta Nafarroako Henrike II.ak Erromako aita santuaren iritziz.
c. Ondorengo armarriak zer etxe edo leinuenak diren adierazi:
d. Kausak eta ondorioak bereizi:
Zerikusirik ba al du Errege-erregina Katolikoen ezkontzak Nafarroako Erresumaren bilakaera historikoarekin?
Zein izango zen zure ustez Nafarroako Erresumaren bilakaera, errege-erreginak Foixeko dinastiarekin batu beharrean Aragoiren aldeko joera hartu izan balute?
e. Informazioa bilatu:
Noizbait eskumikaturik egon al ziren Errege-erregina Katolikoak? Hala izan bazen, zergatik?
Zenbat urte iraun zuen Julio II.a Aita Santuak karguan?
Adierazi zergatik izan zen hain garrantzitsua Margarita Angulemakoa euskararen hedapenean.
Noiz arte iraun zuen Nafarroako Erresumak?
f. Ulertu kontzeptuok:
Zer da bulda bat? Nork argitaratzen du?
Zer da Erreforma?
Zergatik behar zuen dirua Aita Santuak XVI. mendearen hasieran? Zer ari ziren eraikitzen?
Zergatik jo zuen AitaS Fernando Katolikoaren alde? Nolako boterea zuen Aragoiko erregeak Italiar penintsulan?
g) Zergatik jarri diote izena Fernando Katolikoari Faltsarioa? Arturo Campionek eta Victor Praderak zer eztabaidatu zuten honen inguruan?
h) Bloieseko Ituna, (IV.a)ren inguruan jaso WIKIPEDIAtik interpretazio historiografiko ezberdinak.
i. Nafarroa Garaiaren konkistaren aldiak:
Egin taula bat eta bertan adierazi konkistaren aldiak eta aldi bakoitzeko gertaera garrantzitsuenak.
Konkistaren aldiak
1512
1516
1521
j. Esan pertsonaia hauek zein leinuren aldekoak ziren:
Joan Albretekoa Margarita Angulemakoa Fernando Katolikoa
Joan II.a Aragoikoa Cisneros kardinala Oinaztar ahaideak
Isabel II.a Gaztelakoa Miel Jaso Karlos Vianako printzea
k. ERANTZUN ONDORENGO GALDERAK:
Gaztelako armadak Nafarroa konkistatu zuenean, Gipuzkoa, Araba, eta Bizkaia Nafarroako Erresumaren menpe al zeuden?
Zer mendetan utzi zioten gaur eguneko lurralde historikoek Nafarroako Erresumaren menpe egoteari?
Zein izan zen inbasioa jasan zuen lehen herria Nafarroa Garaian?
Zenbat egun iraun zuen Amaiurko gazteluaren setioak 1521eko konkistaren aldian?
Hondarribiko setioak zenbat urte iraun zuen?
Zer mendetan galdu zuen Nafarroa Behereak subiranotasuna? Zeren eraginez?
Zer da Jesusen Lagundia? Nork sortu zuten? Zertarako?
Nor ziren almohadeak?
l. HAUSNARKETA
Egin debate txiki bat gelan. Galderei erantzun, bakoitzaren iritziak errespetatu, eta, argudio logikoz, besteak konbentzitzen saiatu.
Fernando katolikoak Nafarroa inbaditu zuenean, ba al zuen aitzakia legalik?
Zuhurtasunez erantzun al zioten inbasioaren aurreko mehatxuei Nafarroako errege-erreginek?
Julio II.a aita santuak garbi jokatu al zuen Nafarroaren auzian?
Beaumontarren eta agaramontarren jokaera oraingo ikuspegi politikotik epaitu dezakegu?
Ba al zenekien:
- Henrike II.a eta Margarita Angulemakoaren alabak, Joana III.a Albretekoak, euskaraz idatzitako lehen biblia protestantea babestu zuen eta argitaratzen lagundu zuen
- Nafarroaren konkistan aita santuak izandako parte hartzea.
- Nafarroako armarriaren kateek, ez dute zer ikusirik “Navas de Tolosako” guduarekin; bere jatorria zortzi puntuko izarrean du, garai bateko nafar errege-erreginen ikurrean.
Dirudienez, kateak moztu izana kondaira bat besterik ez da Antso VII.aren ospea goratzeko.
- Bernar Etxepare, euskaraz argitaratutako lehen liburuaren idazlea, espetxeratua izan zen Donibane Garazin, Gaztelako erregearen alde lan egin zuela leporatuta.
Gaztelarrek Nafarroa Beheretik alde egin zutenean, gaztelarren alde lana egindako euskaldunek jazarpena jasan zuten.
M. Nafarroako errenazimenduaren bidea edo ruta turísticari buruzko informazioa bilatu: nondik pasatzen den, arte lan eta artista nagusiak jaso zure koadernoan
N. Nabarralde aldizkaritik ere errenazimendua ikasi:
artikulu honetatik informazio berria jaso koadernoan.
II
Hurrengoan segi lan honekin:
Gaur, Iruñeko katedrala bisitatu baino lehen, emakumeen presentzia Nafarroako historian zehar ikertuko dugu. Informazioa bildu zure koaderno digitalean:
1. Iruñeko kaleen izenak aztertu: emakumezkoenak asko dira? Adibideak jarri. Hausnarketa hau artikulu honetan dago:
Ezetz asmatu nongoak diren irudi erromaniko hauek!
Ez baduzu asmatzen, sartu irudiok googleko bilatzailean... ala...
1
2
3
4
5
6
7 8
9
10
11
GOTIKOA
external image Abbot_Suger.jpg
3. ERANTZUN ZURE KOADERNO DIGITALEAN:
1. San Bernardo Clairvauxkoari buruz informazioa jaso: zer ikusirik duen gotikoarekin, Nafarroan bere ordeneko zein monastegi dauden, nola esku hartu zuen lehen gurutzadan eta honek ere zein ikusirik duen gotikoarekin.
2. Suger Saint-Deniseko abadeak ere gotikoarekin zer ikusirik duen azaldu.Nola iritsi zen bere eragina Nafarroara?
Funtsean hau da egin beharreko ariketa garrantzitsuena bigarren ebaluazioko beste idatzizko frogeekin batezbeste eginen baitu:
6. Leire, Aralar, Eunate, Uxue, Zangoza... Nafarroako arkitektura erromanikoa hartuz, bere eskulturarekin ere, lan baten iruzkina egin behar duzu eta gelan aurkeztu, bost minutuetan bederen. Aurkezpena ppt-batez egitea gomendatzen da:
Eunate... GOIZEDER, KARMEN
Santa Maria Erreala, Zangoza,BEÑAT Tuterako Katedrala... Santa Magdalena IBAI, ASIER
Artaiz... IZARO
Torres del Río... ADRIANA Baldorba, Orbaibarra...
San Migel Lizarrakoa, AITOR, ARITZ
San Pedro de la Rua, MIKEL, UNAI
Errege Jauregia Lizarran... SHIRA, ANDREA
Hala eta guztiz ere, lehendabiziko ebaluazioa errekuperatzeko baduzu, edota nota igotzeko, Nafarroako naturgune bati buruz aurkezpena ere egin eta aurkeztu beharko duzu nahi duzunean.
On egin!
NAFARROA XX.MENDEAN ebaluatzeko gelako ariketak ez ezik lan bat aurkeztu behar duzu gelan.
Aurkezpen hauen helburu nagusia zure ikaskideei ongi informatzea da, ariketa eta guztiz.
Ez duzu gaia oso osorik jorratu behar, nahi duzun ikuspuntutik aurkezten ahal duzu.
Power pointeko informazioak edo, zure koaderno digitalean agertu behar du.
HONA HEMEN AZTERTZEN AHAL DITUZUN ALDIAK:
1. NAFARROA XX. MENDEAREN HASIERAN, garapen ekonomiko eta gizartearen aldaketak
2. PRIMO DE RIVERAREN DIKTADURA NAFARROAN (1923-1930)
3. BIGARREN ERREPUBLIKA NAFARROAN
4. GERRA ZIBILA ETA NAFARROA
5. FRANKOREN ERREGIMENA I, gerraostea
6. FRANKOREN ERREGIMENA II, desarrrollismoa
7. TRANTSIZIO DEMOKRATIKOA NAFARROAN
8. XX. MENDEKO ARTEA ETA KULTURA NAFARROAN
9. ZIENTZIA NAFARROAN XX. MENDEAN, SANTIAGO RAMON Y CAJAL...
AZKEN TXANPA, HIRUGARREN EBALUAZIOA!
HIRUGARREN EBALUAZIOAN
Bi ariketa egin beharreko eta bat bolondresko ahozko historiari buruz:
Ahozko iturriak
Lehendabiziko testu idatziak agertu arte ahozko tradizioaz transmititzen ziren literatura, zuzenbidea, erlijioaren funtsak, etab. Baina gaur egun ere ahozko historiak iragana aztertzen du bizi dutenen testigantza zuzenak jasoz, metodologia zientifikoa erabiliz.
Ahozko iturriak izaten ahal dira zuzenak (lekukoak, protagonistak) edo ez zuzenak (lekukoak hirugarren batetik aditua).
Ahozko tradizioak ere ahozko iturriak dira, beste mota batekoak:
esaera zaharrak
abestiak
kondairak mitoak
ipuinak
familiako tradizioak edo historiak
Hau kontutan hartuta,
a) Galdetegi egoki bat osatu behar duzu (Ahozko Testigantzak atalean kontsultatu eta egokitzen ahal duzu) zure inguruko pertsona bati (ahozko iturri bati) planteatzeko.
Lehenik eta behin, oraintxe, ikasgelan Eunate institutu honetan jasotako testigantzak aztertuko duzu taula hau osatuz:
1.
Gerra
zibilaren
inguruko
lekukotasunak
3.Noren aldekoa zen
zure familia?
5.Nola bizi izan zenuen gerra zibila?
Norbaitek frontean hartu zuen parte?
Noren alde? Zergatik? Non? Noiz?
8. Errepresioa jasan zenuen gaztaroan?
Eta zure familiak?
Zein motatako errepresioa erabiltzen zen? Zure herrian edo zure familian fusilaturik egon zen?
Zer sentitzen duzu gaur egun gerrari buruz hitz egiten dutenean? Uste duzu beharrezkoa dela hori gogoratzea berriro berdina gerta ez dadin?
Cintruenigo
Amona Txelo
Cuenca
Iruñea
Irurtzun
Villafranca
2. Egokiak al dira galderak? Mikel Ozkoidiren webgunean bilatzen ahal dituzu beste ereduak, beste garaikoak.
b) Ikertu, kontsultatu eta ondorioztatu bai galdetegiak, bai galdetegia aplikatzeko prozedurak zein baldintza bete behar duten fidagarriak izateko. Bi lan hauek aurkeztu behar duzu gelan.
c) Bolondresko lana: Zuk prestatutako geldetegia aplikatu zure inguruko pertsona bati eta gelan ere aurkeztu.
b) Arturo Campionek euskara eta foruen alde egindako lana ikertu eta jaso zure koderno digitalean. Zein beste jarrera politiko ziren Nafarroan bere garaian?
4. XIX. mendean zein arte estilo izan ziren nagusi Nafarroan? Bakoitzetik arte lan seinalatuenak itsasi zure koadernoan eta sailkatu (XVIII.mendearen bukaera eta XX.aren hasierakontutan hartuz).
5. Baina beste nolabaiteko lanarekin jarraituko dugu gaur, Jose Antonio Muñagorrirekin:b) Zein bandoren alde jokatu zuen lehen karlistadan? Zergatik? Ikertu eta erantzun zure koaderno digitalean.
c) Ikertu ere Euskal Herrian karlismoari buruz edo Zumalakarregi buruz dauden museoak eta aipatu zure koaderno digitalean, museo bakoitzak gordetzen duen ondareren bat azalduz.
Gamazada, 120. urteurrenean
Madrilera Gamazo ministroaren proiektuaren kontra borrokatzera joandako biltzarrari ongi etorri ematera 10.000 pertsona bildu ziren Castejoneko tren geltokian.
Gamazadaren inguruko galderak koaderno digitalean erantzun:
a) Espainiko zein gobernuren kontra piztu zen Gamazada?
b) Gamazok zer nahi zuen?
c) Zergatik ez zuen lortu?
XX. MENDEA NAFARROAN
1. Primo de Riveraren diktadurarten eragina baloratu: arlo politiko eta erakundeetan.
2. Zein izan zen Nafarroako bilakaera II. Errepublikako hauteskundeetan?
3. Zein arazo izan ziren nagusi Nafarroan II. Errepublikan? Zein irtenbide eman zitzaien?
4. Autonomia-Estatutuaren inguruko alternatiba ezberdinak aipatu.
5. Zein izan ziren garai haietako Nafarroako politiko nagusiak? Zein jarrera zuten?
6. Nola bukatu zen II. errepublika?
7.Jesus Monzon, Historiak ahazturiko liderra bideotik laburpena eta balorazioa egin.
Albaniako Konkista
Bilatu XIV. mendeko Europako mapa Albania kokatzeko eta informazioa bildu: zein erregek-noblek antolatu zuten espedizioa, zein inguru historikotan, zer lortu zuten... azaldu zure koaderno digitalean.
Juan de Anchieta errenazimentuko eskulture bikainaren obra aztertu eta informazioa ppt bi diapositibetan bildu artelan bat komentatuz, gelan azaltzeko.
Nafarroako Liburutegi Digitala bisitatu hemendik: BiNaDi
Koaderno digitalean BiNaDi IZENEKO ARIKETA BURUTU: a) Nafarroako leinu frantsesei buruzko bi lanen izenburu, eta autoreen izena jaso, argitalpenaren data ere bai (XIII-XV. mendeei buruz, alegia). b) Euskaraz edo euskarari buruzko lanik ba al da? Aipatu.
Olentzeroren ipuina kontatu zure koaderno digitalean!: honako honekin konparatu: Kixmi
Kixmi
Olentzeroren jatorria ahoz kontatu beharko duzu.
Eta...
INFORMAZIOA BILATU eta ikertu, koaderno digitalean erantzuten:
1. ERDI AROKO GIZARTE TALDEAK:
a) Zerrendatu gizarte talde nagusiak, baita pribilegioak zein betebeharrak.
b) Nafarroako Gorte Nagusien konposizio piramidala bete.
2. Pro libertate patria gens libera state noren leloa izan zen? Zein esanahi du?
3. Erriberriko Santa Maria Erreala eliza gotikoa, Artaxonako San Saturnino, Lizarrako Hilobi Saindua, Iruñeko San Zernin eliza, hauek guztiak zein eliza gotikotan daude inspiratuta? Beraz, zer dute elkar? Irudi batzuk erabili hori egiaztatzeko.
4. Juan Oliverrek zein artelan garrantzitsu egin zuen Katedralean?
5. Eta Janin de Lomek? Zein estilotan?: Irudi batzuekin beren estiloen ezaugarriak aipatu.
6. Arkitektura militar gotikoaren adibide nagusiak aipatu eta ilustratu.
7. Karlos II.a Gaiztoak eta Karlos III.ak, Evreux ere bai, bere garaietan zein artelan gotiko patrozinatu zuten?
8. Utrumque roditur noren leloa izan zen? Zergatik? Zein leinutakoa zen?
9. Juan de Navarrak, Sancho de Echalecuk, Arnant Guillén de Ursúak, García de hurrik, Graziosak… Zein lan egin zuten Nafarroan erdi aroan?
12
14
11. a) Zein erregek erreinatu zuten Nafarroan Evreux leinukoek?
b) Nola iritsi ziren Evreuxtarrak Nafarroako errege izatera
c) Zein leinu izan zen lehenago? Zein geroago?
12. Zein gaitzek jo zuten Nafarroa aldi hartan (Evreuxtarren garaian)?
13. a) Jarri zure koadernoan Nafarroako horma pintura gotiko garrantzitsuena. Jarri ere, izenburua, autorea eta data. b) Lanaren ezaugarriak aipatu. c)Zein eskolatakoa da?
14. Karlos Vianako Printzea errenazimenduko gizona dela erraten da. Bere biogragia aztertu eta koadernoan seinalatu errenazimenduko gizona dela justifikatzen duten arrazoiak.
15.
Arte lan hauek ere errenazimendukoak dira. a) Identifikatu. b) Zein mendetakoak dira? c) Zein ezaugarri dituzte?. d) Zure etxetik gertu zein errenazimenduko lan ezagutzen duzu?
16. Leonor Nafarroko erregina izan zen... aztertu:
a) Zein leinutakoa? Zein izan zuen lehenago, zein hurrengo?
b) Zein urtetan erreinatu zuen? Zein urtetan izan zen gobernadore?
c) Zein harreman izan zuen...
Blanka arrebarekin
Karlos anaiarekin
Joan II.a Aragoikoarekin,
Beaumondarrekin,
Agramondarrekin...
17. a) Nafarroako zein erregina da hau? Non dago bere irudi hau? Zein estilotakoa da irudia? Nolako pertsonalitatea zuen erreginak? Zein ondoriorekin?
b) Gaur egun nondik paseatzen da?
18. a) Dinastia frantsesei buruz saia zaitez testu bat harrapatzen, lehen mailako iturri historikoa posible bada, edo bestela gertaeren hurbilen, eta testu hori sailkatu.
b) Garai haietakoari buruz ikasitako bost kontzeptu nagusiak aukeratu eta bat, bakoitzak bat, definitu, kontrolean erabili ahal izateko.
19. Nafarroako Konkistari buruz test hau egin, baina kasu, denbora mugatua duzu, minutu erdia galdera guztiak erantzuteko!: Test
20. Informazioa bilatu:
- Bilatu interneten Julio II.a aita santuak zer-nolako hartu-emana izan zuen Errenazimentuko Michelangelo artista famatuarekin.
- Bilatu interneten zer duten komunean Lutero fraide alemanak eta Nafarroako Henrike II.ak Erromako aita santuaren iritziz.
21. Ondorengo armarriak zer etxe edo leinuenak diren adierazi:
22. Kausak eta ondorioak bereizi:
Zerikusirik ba al du Errege-erregina Katolikoen ezkontzak Nafarroako Erresumaren bilakaera historikoarekin? Zein izango zen zure ustez Nafarroako Erresumaren bilakaera, errege-erreginak Foixeko dinastiarekin batu beharrean Aragoiren aldeko joera hartu izan balute?
23. Informazioa bilatu:
Noizbait eskumikaturik egon al ziren Errege-erregina Katolikoak? Hala izan bazen, zergatik? Zenbat urte iraun zuen Julio II.a Aita Santuak karguan? Adierazi zergatik izan zen hain garrantzitsua Margarita Angulemakoa euskararen hedapenean. Noiz arte iraun zuen Nafarroako Erresumak?
24. Ulertu kontzeptuok:
Zer da bulda bat? Nork argitaratzen du? Zer da Erreforma? Zergatik behar zuen dirua Aita Santuak XVI. mendearen hasieran? Zer ari ziren eraikitzen? Zergatik jo zuen AitaS Fernando Katolikoaren alde? Nolako boterea zuen Aragoiko erregeak Italiar penintsulan?
b) Zergatik jarri diote izena Fernando Katolikoari Faltsarioa? Arturo Campionek eta Victor Praderak zer eztabaidatu zuten honen inguruan?
c) Bloieseko Ituna, (IV.a)ren inguruan jaso WIKIPEDIAtik interpretazio historiografiko ezberdinak.
25. Nafarroa Garaiaren konkistaren aldiak:
Egin taula bat eta bertan adierazi konkistaren aldiak eta aldi bakoitzeko gertaera garrantzitsuenak.
Konkistaren aldiak
1512
1516
1521
26. Esan pertsonaia hauek zein leinuren aldekoak ziren:
Joan Albretekoa Margarita Angulemakoa Fernando Katolikoa
Joan II.a Aragoikoa Cisneros kardinala Oinaztar ahaideak
Isabel II.a Gaztelakoa Miel Jaso Karlos Vianako printzea
27. ERANTZUN ONDORENGO GALDERAK:
Gaztelako armadak Nafarroa konkistatu zuenean, Gipuzkoa, Araba, eta Bizkaia Nafarroako Erresumaren menpe al zeuden? Zer mendetan utzi zioten gaur eguneko lurralde historikoek Nafarroako Erresumaren menpe egoteari? Zein izan zen inbasioa jasan zuen lehen herria Nafarroa Garaian? Zenbat egun iraun zuen Amaiurko gazteluaren setioak 1521eko konkistaren aldian? Hondarribiko setioak zenbat urte iraun zuen? Zer mendetan galdu zuen Nafarroa Behereak subiranotasuna? Zeren eraginez? Zer da Jesusen Lagundia? Nork sortu zuten? Zertarako? Nor ziren almohadeak?
28. HAUSNARKETA
Egin debate txiki bat gelan. Galderei erantzun, bakoitzaren iritziak errespetatu, eta, argudio logikoz, besteak konbentzitzen saiatu.
Fernando katolikoak Nafarroa inbaditu zuenean, ba al zuen aitzakia legalik? Zuhurtasunez erantzun al zioten inbasioaren aurreko mehatxuei Nafarroako errege-erreginek? Julio II.a aita santuak garbi jokatu al zuen Nafarroaren auzian? Beaumontarren eta agaramontarren jokaera oraingo ikuspegi politikotik epaitu dezakegu?
Ba al zenekien:
- Henrike II.a eta Margarita Angulemakoaren alabak, Joana III.a Albretekoak, euskaraz idatzitako lehen biblia protestantea babestu zuen eta argitaratzen lagundu zuen - Nafarroaren konkistan aita santuak izandako parte hartzea. - Nafarroako armarriaren kateek, ez dute zer ikusirik “Navas de Tolosako” guduarekin; bere jatorria zortzi puntuko izarrean du, garai bateko nafar errege-erreginen ikurrean.
Dirudienez, kateak moztu izana kondaira bat besterik ez da Antso VII.aren ospea goratzeko.
- Bernar Etxepare, euskaraz argitaratutako lehen liburuaren idazlea, espetxeratua izan zen Donibane Garazin, Gaztelako erregearen alde lan egin zuela leporatuta.
Gaztelarrek Nafarroa Beheretik alde egin zutenean, gaztelarren alde lana egindako euskaldunek jazarpena jasan zuten.
Aiako Harria da Euskal Herriko lurralde zaharrena, ur azpitik lehenengo azaleratu zena; granitozko hiru tontorrek eta inguruko basoek osatzen dute parke naturala: paisaia naturala historiarekin nahasten den lekua.
Berria.info-ko artikulua irakurri eta erantzun koaderno digitalean: 1.- Natur Parkea zer den azaldu. Nola dago arautata Aiako Harria Natur Parkea? 2.- Nafarroan hiru Natur Parke dago. Zeintzuk? 3.- Zein beste formula dago Nafarroan natur guneak babesteko? 4.- Aiako Harrian natura historiarekin uztartzen da: Zein aztarna dago: -Paleolito garaikoak -Burdin Arokoak -Antzin arokoak
5.- Zein da natur parke honen berezko landaredia? Gizakiak nola aldatu du?
6.- Zein interpretazio zentro dago Aiako Harrian? Zein metal ustiatzen zuten eromatarrek? Nola?
7.- Bilatu honako irudiak eta itsasi koadernoan: harrespila (Oieleku) pago motzak saroia Soldanella villosa arrabioa baso igel gorri belatz handia sai arrea
Kontutan hartu 14. ariketan Nafarroako Natur Parke baten aurkezpena egin beharko duzula ppt baten bitartez!
Badakizu, azken aurkezpen lana eta debatea prestatu behar dituzu, gaur finkatu behar duzu aurkezpenaren data. Bestetik beste galderekin jarraitu behar duzu, besteak beste, zein bilakaera hartu zuen barrokoak Nafarroan eskulturan: bizpahiru lerrotan azaldu zure koaderno ofizialean.
Laster dugu maiatza eta kurtsoaren bukaera, bada, jakintzazu hirugarren ebaluazio honek baduela berezko lana: ppt baten bitartez Nafarroako Giza Geografiako gai bat jorratu eta aurkeztu ikasgelan, debate baten bitartez ere gaur egungo gai bat planteatuz.
Hona hemen gaiak:
Demografia, zergatik euskaldunok ez dugu behar adinako haurrik biztanleria hazteko, etorkinak, errefuxiatuak…
I.sektore ekonomikoa, Esneki sektorean eta, prezio baxuen problemak, Nafarroako ubidea, uraren problema…
II. sektore ekonomikoa, deslokalizazioak…
III. sektore ekonomikoa, AHT…
Beraz, esploratzen ahal duzu, jada, interneteko baliabideak eta, lana gauzatzeko.
1. Erromanikoari buruzko zure aurkezpenaren saiakera egin eta gero Nafarroako erresumaren erakundeak ikertu behar dituzu:
Iruñeko erresumaren lehendabiziko mendeetan monarkiak erreinuko erakundeak eratzen ditu, azaldu banan-banan.
Erakunde gorena, erregea, Jaungoiko graziaz aukeratua, hala intitulatzen delarik.
Kuria (curia regis, palacium, militia), hau da bere jaun gorenak, kondeak eta apezpikuak…
Tenenteak, (senior)
Kantzileria
Errege Kontseilua (edo Tribunal de la Cort)
Gorteak (curia generalis edo Cort General)
Merkatuko alkateak
Merinoak eta merindadeak
2. a) Hona hemen beste ikerketa bat: Iruñeko judutegia, noiz sortu zen, non zegoen, erregek zein pribilegio eman zizkioten...
b) Zein beste judutegi aipagarri izan ziren Iruñeko-Nafarroako erresuman?
c) Zein beste gutxiengo etniko bizi ziren aldi hartako nafarroan? Zein herritan?
d) Tuterako Benjamini buruz informazioa bildu.
Nafarroan ezbeharrak:
e) Nafarroan 1328an izan zen progromoari buruz informazioa bildu (testu-inguru historikoa, kausak, autoreak...)
3. 1276an izan zen Nabarreriako gerra? Ikertu: Zein erregealditan izan zen, zein izan ziren protagonistak eta jokatu zituzten paperak azaldu, zein poetak kantatu zuen: jasotzen ahal duzu estrofaren bat?
Hona hemen beste esteka batzuk erromanikoaren lana egiteko:
http://www.slideshare.net/asunasenjo/nafarroako-erromanikoa
http://www.romanicoennavarra.info/san_martin_unx.htm
http://www.arteguias.com/romanico_navarra.htm
http://www.arquivoltas.com/6-Navarra/LaOliva01.htm
http://www.navarra.es/home_es/Temas/Turismo+ocio+y+cultura/Publicaciones/Publicaciones+del+Departamento/
4. Ona izan liteke eskulturari ere erreparatzea! Tira ba, lanera!
1. Gaurko lehendabiziko lana atzoko fitxak zuzentzea eta osatzea da behar dugun lexikoa ikasteko:
2. XI. mendean hiru lan nagusi egin ziren Nafarroan, ea identifikatzen dituzun:
b)
c)
3. Eta hau zer da?
4. Zer edo zer aditu duzu Amabirjin honetaz?
6. Lizarra, Zangoza, Orbaibar, Zirauki, Tutera... Nafarroako erromanikoko gune ezberdinak dira... halaxe irakurtzen ahal duzu ikasgelan emandako materialetan. Bertan kontsultatu, wiki honetan edo nonahi ere, aukeratu obra bat, ongi dokumentatu eta power point baten bitartez gelan azaldu, galderak edo ariketak ere prestatuz. Planifikatu ere noiz egingo duzuen aurkezpena eta hori guztia irakasleari erran. Ongi egin!
Patxadaz, lasai, baina denborarik galdu gabe hurrengo ariketak egin behar dituzu folio batean eta klase bukaeran irakasleari eman ebaluatzeko:
I. TESTUA IRAKURRI ETA ERANTZUN:
Karlomagno Espainiara bideratzen da, ahalik eta armada handienarekin; behin Pirinio mendikatea zeharkatuta, hiri eta gotorleku guztiak ireki zitzaizkion, baina itzuleran, Pirinioetan bertan, baskoien traizioa nozitu zuen.
Zeren eta bere armada zerrenda luzean zebilela, tokiaren estutasuna eta gordintasuna hala exijitzen baítzuen, baskoiek, mendi tontorretik segada bat egin eta hornidurak zekartzan kolomaren gainean eraso zuten, beheragoko haran batera bultzatuz eta borroka bizian den-denak akabatu zituzten.
Honez gero, harrapakin guztietaz jabetuz, ilunabarrean babestuta gaua zetorrela, oso azkar sakabanatu ziren.
Eginhardo, Vita Karoli, 830
1. Testua sailkatu.
2. Orreagako gatazkari buruz (778) da testu hau. Orreagako gatazka azaldu zergatik kokatzen omen da Orreagan aipatuz.
3. Frankoek Pirinio haruntzago eta honuntzagoko waskoniar eta baskoiekiko harremanak azaldu.
4. Karlomagnoren garaian feudalismoa sortu zen . Feudalismoari buruz dakizuna azaldu
Iruñeko erresumari aplikatuz.
5. Nor-Noiz-Nola sortuko zen errege bat Iruñean azaldu.6. Musulmanek berriz zein harreman izan zituzten baskoiekin azaldu.
6. Irudi hauek identifikatu eta azaldu:
a)
b)
c)
d)
e)
f)
II. Euskaldun musulman bat VIII. mendean, Marzuq ibn Uskara. Bere Historia ikertu.
III. Taula hau bete:
a)Buzaga (Elortzibar), Aldaieta (Araba), Argarai (Iruña) nekropolisak ikertu interneten bitartez: testu-inguru historikoa, esanahia, ikerleak (zein) eta beraien hipotesiak. Zer ikusirik dute baskoiekin?
b)Baskoniako dukerria: nola sortu zen, noizetik noizera iraun zuen, franko eta bisigodoekiko harremanak…
c) Euskalduntze berantiarraren hipotesia aztertu: zertan den, zeinek defendatzen duen, kritikak eta beraien argudioak.
Honen guztiaren bibliografia edo webguneak...
http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/riev/45/45541567.pdfHonekin guztiarekin nahiko ez baduzu, irizpide hauei jarraituz sortu zure koaderno digitala ariketak bertan egin ahal izateko.
Baita ere, esploratzen ahal duzu wiki honetan bertan arte erromanikoa zertan den, honi buruz geroago egin beharko duzun aurkezpen lana planifikatzeko
2. FORUZALETASUNA
a) José Yanguas y Miranda pertsonaia aztertzu: zein papera jokatu zuen 1841eko foruak aldatzeko legean? Historiarali bezala zer zeritzon Nafarroako konkistari //nafar ilustre// hau?
b) Arturo Campionek euskara eta foruen alde egindako lana ikertu eta jaso zure koderno digitalean.
Zein beste jarrera politiko ziren Nafarroan bere garaian?
3. LAU ARTE LAN HAUEK SAILKATU:
Zein da Iruñeko erraldoien sorrera edo historia?
Zein ezaugarri ditu Iruñeko Udaletxeak? Kontsultatu hemen.
4. XIX. mendean zein arte estilo izan ziren nagusi Nafarroan? Bakoitzetik arte lan seinalatuenak itsasi zure koadernoan eta sailkatu (XVIII.mendearen bukaera eta XX.aren hasiera kontutan hartuz).
http://www.unav.es/catedrapatrimonio/paginasinternas/conferencias/palacios/urricelqui/default.html
5. Baina beste nolabaiteko lanarekin jarraituko dugu gaur, Jose Antonio Muñagorrirekin: b) Zein bandoren alde jokatu zuen lehen karlistadan? Zergatik? Ikertu eta erantzun zure koaderno digitalean.
c) Ikertu ere Euskal Herrian karlismoari buruz edo Zumalakarregi buruz dauden museoak eta aipatu zure koaderno digitalean, museo bakoitzak gordetzen duen ondareren bat azalduz.
Gamazada, 120. urteurrenean
Madrilera Gamazo ministroaren proiektuaren kontra borrokatzera joandako biltzarrari ongi etorri ematera 10.000 pertsona bildu ziren Castejoneko tren geltokian.
Diario de Noticias-en irakurri.
eta
Gamazadaren inguruko galderak koaderno digitalean erantzun:
a) Espainiko zein gobernuren kontra piztu zen Gamazada?
b) Gamazok zer nahi zuen?
c) Zergatik ez zuen lortu?
Honez gero, segi Nafarroako konkistari buruzko ariketak egiten...
Erantzun zure koadernoan:I.
a) . Nafarroako Konkistari buruz test hau egin, baina kasu, denbora mugatua duzu, minutu erdia galdera guztiak erantzuteko!: Test
b. Informazioa bilatu:
- Bilatu interneten Julio II.a aita santuak zer-nolako hartu-emana izan zuen Errenazimentuko Michelangelo artista famatuarekin.
- Bilatu interneten zer duten komunean Lutero fraide alemanak eta Nafarroako Henrike II.ak Erromako aita santuaren iritziz.
c. Ondorengo armarriak zer etxe edo leinuenak diren adierazi:
d. Kausak eta ondorioak bereizi:
Zerikusirik ba al du Errege-erregina Katolikoen ezkontzak Nafarroako Erresumaren bilakaera historikoarekin?
Zein izango zen zure ustez Nafarroako Erresumaren bilakaera, errege-erreginak Foixeko dinastiarekin batu beharrean Aragoiren aldeko joera hartu izan balute?
e. Informazioa bilatu:
Noizbait eskumikaturik egon al ziren Errege-erregina Katolikoak? Hala izan bazen, zergatik?
Zenbat urte iraun zuen Julio II.a Aita Santuak karguan?
Adierazi zergatik izan zen hain garrantzitsua Margarita Angulemakoa euskararen hedapenean.
Noiz arte iraun zuen Nafarroako Erresumak?
f. Ulertu kontzeptuok:
Zer da bulda bat? Nork argitaratzen du?
Zer da Erreforma?
Zergatik behar zuen dirua Aita Santuak XVI. mendearen hasieran? Zer ari ziren eraikitzen?
Zergatik jo zuen AitaS Fernando Katolikoaren alde? Nolako boterea zuen Aragoiko erregeak Italiar penintsulan?
g) Zergatik jarri diote izena Fernando Katolikoari Faltsarioa? Arturo Campionek eta Victor Praderak zer eztabaidatu zuten honen inguruan?
h) Bloieseko Ituna, (IV.a)ren inguruan jaso WIKIPEDIAtik interpretazio historiografiko ezberdinak.
i. Nafarroa Garaiaren konkistaren aldiak:
Egin taula bat eta bertan adierazi konkistaren aldiak eta aldi bakoitzeko gertaera garrantzitsuenak.
j. Esan pertsonaia hauek zein leinuren aldekoak ziren:
Beaumontarren aldekoak: ------------------------
Agaramontarren aldekoak: --------------------------
Frantzisko Febo Ignazio Loiolakoa Katalina Angulemakoa
Joan Albretekoa Margarita Angulemakoa Fernando Katolikoa
Joan II.a Aragoikoa Cisneros kardinala Oinaztar ahaideak
Isabel II.a Gaztelakoa Miel Jaso Karlos Vianako printzea
k. ERANTZUN ONDORENGO GALDERAK:
Gaztelako armadak Nafarroa konkistatu zuenean, Gipuzkoa, Araba, eta Bizkaia Nafarroako Erresumaren menpe al zeuden?
Zer mendetan utzi zioten gaur eguneko lurralde historikoek Nafarroako Erresumaren menpe egoteari?
Zein izan zen inbasioa jasan zuen lehen herria Nafarroa Garaian?
Zenbat egun iraun zuen Amaiurko gazteluaren setioak 1521eko konkistaren aldian?
Hondarribiko setioak zenbat urte iraun zuen?
Zer mendetan galdu zuen Nafarroa Behereak subiranotasuna? Zeren eraginez?
Zer da Jesusen Lagundia? Nork sortu zuten? Zertarako?
Nor ziren almohadeak?
l. HAUSNARKETA
Egin debate txiki bat gelan. Galderei erantzun, bakoitzaren iritziak errespetatu, eta, argudio logikoz, besteak konbentzitzen saiatu.
Fernando katolikoak Nafarroa inbaditu zuenean, ba al zuen aitzakia legalik?
Zuhurtasunez erantzun al zioten inbasioaren aurreko mehatxuei Nafarroako errege-erreginek?
Julio II.a aita santuak garbi jokatu al zuen Nafarroaren auzian?
Beaumontarren eta agaramontarren jokaera oraingo ikuspegi politikotik epaitu dezakegu?
Ba al zenekien:
-
Henrike II.a eta Margarita Angulemakoaren alabak, Joana III.a Albretekoak, euskaraz idatzitako lehen biblia protestantea babestu zuen eta argitaratzen lagundu zuen
-
Nafarroaren konkistan aita santuak izandako parte hartzea.
-
Nafarroako armarriaren kateek, ez dute zer ikusirik “Navas de Tolosako” guduarekin; bere jatorria zortzi puntuko izarrean du, garai bateko nafar errege-erreginen ikurrean.
Dirudienez, kateak moztu izana kondaira bat besterik ez da Antso VII.aren ospea goratzeko.
-
Bernar Etxepare, euskaraz argitaratutako lehen liburuaren idazlea, espetxeratua izan zen Donibane Garazin, Gaztelako erregearen alde lan egin zuela leporatuta.
M. Nafarroako errenazimenduaren bidea edo ruta turísticari buruzko informazioa bilatu: nondik pasatzen den, arte lan eta artista nagusiak jaso zure koadernoan
N. Nabarralde aldizkaritik ere errenazimendua ikasi:
http://www.nabarralde.com/eu/egunekoa/1134-el-renacimiento-en-el-reino-de-navarra
artikulu honetatik informazio berria jaso koadernoan.
II
Hurrengoan segi lan honekin:
Gaur, Iruñeko katedrala bisitatu baino lehen, emakumeen presentzia Nafarroako historian zehar ikertuko dugu. Informazioa bildu zure koaderno digitalean:
1. Iruñeko kaleen izenak aztertu: emakumezkoenak asko dira? Adibideak jarri. Hausnarketa hau artikulu honetan dago:
http://noticias.ipesmujeres.org/2013/03/el-soto-de-las-lavanderas/
Bertako ideia nagusiak laburbildu.
2. Bide batez IPES zer den ikertu eta azaldu, eta bertako liburutegiko bost libururen tituluak jaso koadernoan:
https://expobibliotecaipes.wordpress.com/investigadoras-y-ensayistas-navarras-nafarroako-ikertzaile-eta-saiakera-idazleak/
3. Honako liburutik informazio hau jaso:
Emakumeak erdi aroan nola bizi ziren.
Liburuak aipatzen dituen erdi aroko emakumeen izenak jarri:
http://igualdad.iturbrok.com/Mujeres%20que%20la%20historia%20no%20nombr%C3%B3.pdf
4. Beste informazio iturri interesgarria honakoa da: http://parquedelamemoria.org/tln/tags/mujeres-asesinadas
Hemendik bi historia esanguratsuenak jaso.
5. Zenbat emakume agertzen dira https://navarrosilustres.wordpress.com/ ?
6. Nafarroako emakume zientzilariak aipatu, hemen dituzu batzuk: http://www.csic.es/mujeres-ilustres/-/contenido/ca146ef8-bd89-46ca-987c-cff8bc26c139
Zertan aritzen ziren zehaztu, faborez.
7. Nafarroako udalen webgunetan bere pertsonaia inportanteak agertzen dira:
Nor izan zen PERPETUA SARAGUETA (Mezkiritz 1905 – Pamplona 1986)?
http://www.erro.es/lugar-y-gentes/historia/personajes-ilustres
eta INES DE MUZQUIZ?
http://www.viana.es/lugar-y-gentes/historia/personajes-ilustres/
8. Atarrabiako edo Tuterako webgunetan agertzen al da emakumezkorik?
9. Hauek ere ikertu: Berengela Nafarroakoa, Margarita Angulema edo Nafarroakoa, Maria Ana Sanz, Mª Paz de Ziganda, Mikela Gastesi
10. Egin sarean zure bilaketa propioa... zein informazio iturri topatu duzu?
http://dpto.educacion.navarra.es/publicaciones/pdf/margaritacas.pdf
III
1. Iruñeko Katedrala bisitatzeko gida osatu behar duzu berezko fotokopietan informazioa bilduz. Informazioa interneten bilatu, besteak beste:
http://www.catedraldepamplona.com/catedral/historia/
http://www.arteguias.com/catedral/pamplona.htm
Drona Iruñeko Katedralean
Iruñeko Katedrala google maps-en
2. Irudiak identifikatu:
Ezetz asmatu nongoak diren irudi erromaniko hauek!
Ez baduzu asmatzen, sartu irudiok googleko bilatzailean... ala...
1
2
3
9
11
GOTIKOA
3. ERANTZUN ZURE KOADERNO DIGITALEAN:
1. San Bernardo Clairvauxkoari buruz informazioa jaso: zer ikusirik duen gotikoarekin, Nafarroan bere ordeneko zein monastegi dauden, nola esku hartu zuen lehen gurutzadan eta honek ere zein ikusirik duen gotikoarekin.
2. Suger Saint-Deniseko abadeak ere gotikoarekin zer ikusirik duen azaldu.Nola iritsi zen bere eragina Nafarroara?
Funtsean hau da egin beharreko ariketa garrantzitsuena bigarren ebaluazioko beste idatzizko frogeekin batezbeste eginen baitu:
6. Leire, Aralar, Eunate, Uxue, Zangoza... Nafarroako arkitektura erromanikoa hartuz, bere eskulturarekin ere, lan baten iruzkina egin behar duzu eta gelan aurkeztu, bost minutuetan bederen. Aurkezpena ppt-batez egitea gomendatzen da:
Leire... UXUEAralar... PAULA, IXONE
Uxue... UNAI, UNAI
Eunate... GOIZEDER, KARMEN
Santa Maria Erreala, Zangoza, BEÑAT
Tuterako Katedrala... Santa Magdalena IBAI, ASIER
Artaiz... IZARO
Torres del Río... ADRIANA
Baldorba, Orbaibarra...
San Migel Lizarrakoa, AITOR, ARITZ
San Pedro de la Rua, MIKEL, UNAI
Errege Jauregia Lizarran... SHIRA, ANDREA
Beste ariketak (1,2,3...) egin ahal izateko, berriz saiatu beharko duzu zure koaderno digitala sortzen: hona hemen koadernoa sortzeko prozedura.
Lortu duzu zure koaderno digitala sortzea?
Ba, bertan ariketak egin: 1, 2, 3, 4... Animoak!
Hala eta guztiz ere, lehendabiziko ebaluazioa errekuperatzeko baduzu, edota nota igotzeko, Nafarroako naturgune bati buruz aurkezpena ere egin eta aurkeztu beharko duzu nahi duzunean.
On egin!
NAFARROA XX.MENDEAN ebaluatzeko gelako ariketak ez ezik lan bat aurkeztu behar duzu gelan.
Aurkezpen hauen helburu nagusia zure ikaskideei ongi informatzea da, ariketa eta guztiz.
Ez duzu gaia oso osorik jorratu behar, nahi duzun ikuspuntutik aurkezten ahal duzu.
Power pointeko informazioak edo, zure koaderno digitalean agertu behar du.
HONA HEMEN AZTERTZEN AHAL DITUZUN ALDIAK:
1. NAFARROA XX. MENDEAREN HASIERAN, garapen ekonomiko eta gizartearen aldaketak
2. PRIMO DE RIVERAREN DIKTADURA NAFARROAN (1923-1930)
3. BIGARREN ERREPUBLIKA NAFARROAN
4. GERRA ZIBILA ETA NAFARROA
5. FRANKOREN ERREGIMENA I, gerraostea
6. FRANKOREN ERREGIMENA II, desarrrollismoa
7. TRANTSIZIO DEMOKRATIKOA NAFARROAN
8. XX. MENDEKO ARTEA ETA KULTURA NAFARROAN
9. ZIENTZIA NAFARROAN XX. MENDEAN, SANTIAGO RAMON Y CAJAL...
AZKEN TXANPA, HIRUGARREN EBALUAZIOA!
HIRUGARREN EBALUAZIOAN
Bi ariketa egin beharreko eta bat bolondresko ahozko historiari buruz:
Ahozko iturriak
Lehendabiziko testu idatziak agertu arte ahozko tradizioaz transmititzen ziren literatura, zuzenbidea, erlijioaren funtsak, etab. Baina gaur egun ere ahozko historiak iragana aztertzen du bizi dutenen testigantza zuzenak jasoz, metodologia zientifikoa erabiliz.
Ahozko iturriak izaten ahal dira zuzenak (lekukoak, protagonistak) edo ez zuzenak (lekukoak hirugarren batetik aditua).
Ahozko tradizioak ere ahozko iturriak dira, beste mota batekoak:
esaera zaharrak
abestiak
kondairak mitoak
ipuinak
familiako tradizioak edo historiak
Hau kontutan hartuta,
a) Galdetegi egoki bat osatu behar duzu (Ahozko Testigantzak atalean kontsultatu eta egokitzen ahal duzu) zure inguruko pertsona bati (ahozko iturri bati) planteatzeko.
Lehenik eta behin, oraintxe, ikasgelan Eunate institutu honetan jasotako testigantzak aztertuko duzu taula hau osatuz:
1.
zibilaren
inguruko
lekukotasunak
zure familia?
Norbaitek frontean hartu zuen parte?
Noren alde? Zergatik? Non? Noiz?
Eta zure familiak?
Zein motatako errepresioa erabiltzen zen? Zure herrian edo zure familian fusilaturik egon zen?
2. Egokiak al dira galderak? Mikel Ozkoidiren webgunean bilatzen ahal dituzu beste ereduak, beste garaikoak.
b) Ikertu, kontsultatu eta ondorioztatu bai galdetegiak, bai galdetegia aplikatzeko prozedurak zein baldintza bete behar duten fidagarriak izateko. Bi lan hauek aurkeztu behar duzu gelan.
c) Bolondresko lana: Zuk prestatutako geldetegia aplikatu zure inguruko pertsona bati eta gelan ere aurkeztu.
Sangotzak bere memoriari eusten dio
Eibartarren ahotan
II. GIZA GEOGRAFIA
Giza geografiari buruz zer edo zer landu behar dugu:
7. Nafarroako populazioa eta kokalekuak.
8. Nafarroako ekoizpen baliabideak eta jarduera ekonomikoak.
Honen inguruan asteazkenetan informazioa bildu eta ikasgelan aurkeztuko dugu:
Teodosio Nafarroako I. sektorea
Agitza Industria
Zalan Zerbitzuak
Piskerra Populazioa
Badago zer erran!
Nork bere alorreko (I. sektorea, industria...) oinarrizko informazioa azaldu eta, debaterako gai bat proposatzea eta zuzentzea aukera polita ere bada.
KONTZERTU EKONOMIKOA
Diario de Noticiasen artikulu hau irakurri eta erantzun:
Kontzertu ekonomikoa: dirua galtzen ari gara!
a) Nor da Javier Taberna?
b) Zergatik galtzen dugu diru asko gaurko kontzertu ekonomikoarekin?
b) Zer proposatzen du honen inguruan Javier Tabernak?
c) Zein beste berri aipatzen du Javier Tabernak?
d) Beste artikulu hau kontsultatu: http://www.noticiasdenavarra.com/2014/03/27/politica/estado/ciu-pide-para-catalunya-el-mismo-trato-fiscal-que-tiene-navarra
Zer eskatzen du CiU-k Katalunian? Zergatik?
Informazio gehiago:Kontzertu Ekonomikoa geure gain hartue) Zein afera dago VW eta kontzertu ekonomikoarekin?
KOADERNO DIGITALEAN 3. EBALUAZIOA ATALA IREKI ERA ERANTZUN:
1. ARANGUREN IBARRA
Aranguren inguratzen duten bailaden edo udalen izenak jarri koadernoan.
Gaurko prentsako berri hau irakurri:
http://www.noticiasdenavarra.com/2014/03/25/vecinos/cuenca-de-pamplona/aranguren-busca-voluntarios-para-un-programa-de-mariposas
Eta erantzun koaderno digitalean:
a) Zein elkartek behar du laguntza? Zertarako?
b) Zein proiektu dute Aranguren ibarrean?
c) Eman datuak Aranguneko tximeleta aberastasunari buruz.
d) Zein pertsonai xelebre izan du Arangurenek historian? (http://www.aranguren.es/lugar-y-gentes/historia/personajes-ilustres/)Irudi hauek ere identifikatu eta komentatu:
http://www.aranguren.es/lugar-y-gentes/historia/curiosidades/
2. FORUZALETASUNA
a) José Yanguas y Miranda pertsonaia aztertzu: zein papera jokatu zuen 1841eko foruak aldatzeko legean? Historiarali bezala zer zeritzon Nafarroako konkistari //nafar ilustre// hau?
b) Arturo Campionek euskara eta foruen alde egindako lana ikertu eta jaso zure koderno digitalean.
Zein beste jarrera politiko ziren Nafarroan bere garaian?
3. LAU ARTE LAN HAUEK SAILKATU:
Zein da Iruñeko erraldoien sorrera edo historia?
Zein ezaugarri ditu Iruñeko Udaletxeak? Kontsultatu hemen.
4. XIX. mendean zein arte estilo izan ziren nagusi Nafarroan? Bakoitzetik arte lan seinalatuenak itsasi zure koadernoan eta sailkatu (XVIII.mendearen bukaera eta XX.aren hasiera kontutan hartuz).
http://www.unav.es/catedrapatrimonio/paginasinternas/conferencias/palacios/urricelqui/default.html
5. Baina beste nolabaiteko lanarekin jarraituko dugu gaur, Jose Antonio Muñagorrirekin: b) Zein bandoren alde jokatu zuen lehen karlistadan? Zergatik? Ikertu eta erantzun zure koaderno digitalean.
c) Ikertu ere Euskal Herrian karlismoari buruz edo Zumalakarregi buruz dauden museoak eta aipatu zure koaderno digitalean, museo bakoitzak gordetzen duen ondareren bat azalduz.
Gamazada, 120. urteurrenean
Madrilera Gamazo ministroaren proiektuaren kontra borrokatzera joandako biltzarrari ongi etorri ematera 10.000 pertsona bildu ziren Castejoneko tren geltokian.
Diario de Noticias-en irakurri.
eta
Gamazadaren inguruko galderak koaderno digitalean erantzun:
a) Espainiko zein gobernuren kontra piztu zen Gamazada?
b) Gamazok zer nahi zuen?
c) Zergatik ez zuen lortu?
XX. MENDEA NAFARROAN
1. Primo de Riveraren diktadurarten eragina baloratu: arlo politiko eta erakundeetan.
2. Zein izan zen Nafarroako bilakaera II. Errepublikako hauteskundeetan?
3. Zein arazo izan ziren nagusi Nafarroan II. Errepublikan? Zein irtenbide eman zitzaien?
4. Autonomia-Estatutuaren inguruko alternatiba ezberdinak aipatu.
5. Zein izan ziren garai haietako Nafarroako politiko nagusiak? Zein jarrera zuten?
6. Nola bukatu zen II. errepublika?
7.Jesus Monzon, Historiak ahazturiko liderra bideotik laburpena eta balorazioa egin.
Albaniako Konkista
Bilatu XIV. mendeko Europako mapa Albania kokatzeko eta informazioa bildu: zein erregek-noblek antolatu zuten espedizioa, zein inguru historikotan, zer lortu zuten... azaldu zure koaderno digitalean.
Juan de Anchieta errenazimentuko eskulture bikainaren obra aztertu eta informazioa ppt bi diapositibetan bildu artelan bat komentatuz, gelan azaltzeko.
Segi zure koaderno digitalean ariketak egiten...
Ihauteriak!
Gu, berriz, lanera...
NAFARROAKO LIBURUTEGI DIGITALA eraberritu da eta 5000 dokumentu inguru eskaintzen du internetetik jaisteko. Berri hau irakurri Noticias de Navarra egunkari digitalean.
Nafarroako Liburutegi Digitala bisitatu hemendik: BiNaDi
Koaderno digitalean BiNaDi IZENEKO ARIKETA BURUTU:a) Nafarroako leinu frantsesei buruzko bi lanen izenburu, eta autoreen izena jaso, argitalpenaren data ere bai (XIII-XV. mendeei buruz, alegia).
b) Euskaraz edo euskarari buruzko lanik ba al da? Aipatu.
Olentzeroren ipuina kontatu zure koaderno digitalean!: honako honekin konparatu: Kixmi
KixmiOlentzeroren jatorria ahoz kontatu beharko duzu.
Eta...
INFORMAZIOA BILATU eta ikertu, koaderno digitalean erantzuten:
1. ERDI AROKO GIZARTE TALDEAK:
a) Zerrendatu gizarte talde nagusiak, baita pribilegioak zein betebeharrak.
b) Nafarroako Gorte Nagusien konposizio piramidala bete.
2. Pro libertate patria gens libera state noren leloa izan zen? Zein esanahi du?
3. Erriberriko Santa Maria Erreala eliza gotikoa, Artaxonako San Saturnino, Lizarrako Hilobi Saindua, Iruñeko San Zernin eliza, hauek guztiak zein eliza gotikotan daude inspiratuta? Beraz, zer dute elkar? Irudi batzuk erabili hori egiaztatzeko.
4. Juan Oliverrek zein artelan garrantzitsu egin zuen Katedralean?
5. Eta Janin de Lomek? Zein estilotan?: Irudi batzuekin beren estiloen ezaugarriak aipatu.
6. Arkitektura militar gotikoaren adibide nagusiak aipatu eta ilustratu.
7. Karlos II.a Gaiztoak eta Karlos III.ak, Evreux ere bai, bere garaietan zein artelan gotiko patrozinatu zuten?
8. Utrumque roditur noren leloa izan zen? Zergatik? Zein leinutakoa zen?
9. Juan de Navarrak, Sancho de Echalecuk, Arnant Guillén de Ursúak, García de hurrik, Graziosak… Zein lan egin zuten Nafarroan erdi aroan?
12
14
11. a) Zein erregek erreinatu zuten Nafarroan Evreux leinukoek?
b) Nola iritsi ziren Evreuxtarrak Nafarroako errege izatera
c) Zein leinu izan zen lehenago? Zein geroago?
12. Zein gaitzek jo zuten Nafarroa aldi hartan (Evreuxtarren garaian)?
13. a) Jarri zure koadernoan Nafarroako horma pintura gotiko garrantzitsuena. Jarri ere, izenburua, autorea eta data. b) Lanaren ezaugarriak aipatu. c)Zein eskolatakoa da?
14. Karlos Vianako Printzea errenazimenduko gizona dela erraten da. Bere biogragia aztertu eta koadernoan seinalatu errenazimenduko gizona dela justifikatzen duten arrazoiak.
15.
Arte lan hauek ere errenazimendukoak dira. a) Identifikatu. b) Zein mendetakoak dira? c) Zein ezaugarri dituzte?. d) Zure etxetik gertu zein errenazimenduko lan ezagutzen duzu?
16. Leonor Nafarroko erregina izan zen... aztertu:
a) Zein leinutakoa? Zein izan zuen lehenago, zein hurrengo?
b) Zein urtetan erreinatu zuen? Zein urtetan izan zen gobernadore?
c) Zein harreman izan zuen...
Blanka arrebarekin
Karlos anaiarekin
Joan II.a Aragoikoarekin,
Beaumondarrekin,
Agramondarrekin...
17. a) Nafarroako zein erregina da hau? Non dago bere irudi hau? Zein estilotakoa da irudia? Nolako pertsonalitatea zuen erreginak? Zein ondoriorekin?
b) Gaur egun nondik paseatzen da?
18. a) Dinastia frantsesei buruz saia zaitez testu bat harrapatzen, lehen mailako iturri historikoa posible bada, edo bestela gertaeren hurbilen, eta testu hori sailkatu.
b) Garai haietakoari buruz ikasitako bost kontzeptu nagusiak aukeratu eta bat, bakoitzak bat, definitu, kontrolean erabili ahal izateko.
19. Nafarroako Konkistari buruz test hau egin, baina kasu, denbora mugatua duzu, minutu erdia galdera guztiak erantzuteko!: Test
20. Informazioa bilatu:
- Bilatu interneten Julio II.a aita santuak zer-nolako hartu-emana izan zuen Errenazimentuko Michelangelo artista famatuarekin.
- Bilatu interneten zer duten komunean Lutero fraide alemanak eta Nafarroako Henrike II.ak Erromako aita santuaren iritziz.
21. Ondorengo armarriak zer etxe edo leinuenak diren adierazi:
22. Kausak eta ondorioak bereizi:
Zerikusirik ba al du Errege-erregina Katolikoen ezkontzak Nafarroako Erresumaren bilakaera historikoarekin?
Zein izango zen zure ustez Nafarroako Erresumaren bilakaera, errege-erreginak Foixeko dinastiarekin batu beharrean Aragoiren aldeko joera hartu izan balute?
23. Informazioa bilatu:
Noizbait eskumikaturik egon al ziren Errege-erregina Katolikoak? Hala izan bazen, zergatik?
Zenbat urte iraun zuen Julio II.a Aita Santuak karguan?
Adierazi zergatik izan zen hain garrantzitsua Margarita Angulemakoa euskararen hedapenean.
Noiz arte iraun zuen Nafarroako Erresumak?
24. Ulertu kontzeptuok:
Zer da bulda bat? Nork argitaratzen du?
Zer da Erreforma?
Zergatik behar zuen dirua Aita Santuak XVI. mendearen hasieran? Zer ari ziren eraikitzen?
Zergatik jo zuen AitaS Fernando Katolikoaren alde? Nolako boterea zuen Aragoiko erregeak Italiar penintsulan?
b) Zergatik jarri diote izena Fernando Katolikoari Faltsarioa? Arturo Campionek eta Victor Praderak zer eztabaidatu zuten honen inguruan?
c) Bloieseko Ituna, (IV.a)ren inguruan jaso WIKIPEDIAtik interpretazio historiografiko ezberdinak.
25. Nafarroa Garaiaren konkistaren aldiak:
Egin taula bat eta bertan adierazi konkistaren aldiak eta aldi bakoitzeko gertaera garrantzitsuenak.
26. Esan pertsonaia hauek zein leinuren aldekoak ziren:
Beaumontarren aldekoak: ------------------------Agaramontarren aldekoak: --------------------------
Frantzisko Febo Ignazio Loiolakoa Katalina Angulemakoa
Joan Albretekoa Margarita Angulemakoa Fernando Katolikoa
Joan II.a Aragoikoa Cisneros kardinala Oinaztar ahaideak
Isabel II.a Gaztelakoa Miel Jaso Karlos Vianako printzea
27. ERANTZUN ONDORENGO GALDERAK:
Gaztelako armadak Nafarroa konkistatu zuenean, Gipuzkoa, Araba, eta Bizkaia Nafarroako Erresumaren menpe al zeuden?
Zer mendetan utzi zioten gaur eguneko lurralde historikoek Nafarroako Erresumaren menpe egoteari?
Zein izan zen inbasioa jasan zuen lehen herria Nafarroa Garaian?
Zenbat egun iraun zuen Amaiurko gazteluaren setioak 1521eko konkistaren aldian?
Hondarribiko setioak zenbat urte iraun zuen?
Zer mendetan galdu zuen Nafarroa Behereak subiranotasuna? Zeren eraginez?
Zer da Jesusen Lagundia? Nork sortu zuten? Zertarako?
Nor ziren almohadeak?
28. HAUSNARKETA
Egin debate txiki bat gelan. Galderei erantzun, bakoitzaren iritziak errespetatu, eta, argudio logikoz, besteak konbentzitzen saiatu.
Fernando katolikoak Nafarroa inbaditu zuenean, ba al zuen aitzakia legalik?
Zuhurtasunez erantzun al zioten inbasioaren aurreko mehatxuei Nafarroako errege-erreginek?
Julio II.a aita santuak garbi jokatu al zuen Nafarroaren auzian?
Beaumontarren eta agaramontarren jokaera oraingo ikuspegi politikotik epaitu dezakegu?
Ba al zenekien:
- Henrike II.a eta Margarita Angulemakoaren alabak, Joana III.a Albretekoak, euskaraz idatzitako lehen biblia protestantea babestu zuen eta argitaratzen lagundu zuen
- Nafarroaren konkistan aita santuak izandako parte hartzea.
- Nafarroako armarriaren kateek, ez dute zer ikusirik “Navas de Tolosako” guduarekin; bere jatorria zortzi puntuko izarrean du, garai bateko nafar errege-erreginen ikurrean.
Dirudienez, kateak moztu izana kondaira bat besterik ez da Antso VII.aren ospea goratzeko.
- Bernar Etxepare, euskaraz argitaratutako lehen liburuaren idazlea, espetxeratua izan zen Donibane Garazin, Gaztelako erregearen alde lan egin zuela leporatuta.
LAN ZAHARRAK
GOTIKOAREN GARAIA landuko dugu gaur batik bat
Ariketak hemen.
Borroka gaur egun, historiografikoa...
Kirikoketa besta Bozaten, zer ospatzen da?
Natur parkeak (I). Aiako Harria
Euskal Herriko lehen harria
Aiako Harria da Euskal Herriko lurralde zaharrena, ur azpitik lehenengo azaleratu zena; granitozko hiru tontorrek eta inguruko basoek osatzen dute parke naturala: paisaia naturala historiarekin nahasten den lekua.
Berria.info-ko artikulua irakurri eta erantzun koaderno digitalean:
1.- Natur Parkea zer den azaldu. Nola dago arautata Aiako Harria Natur Parkea?
2.- Nafarroan hiru Natur Parke dago. Zeintzuk?
3.- Zein beste formula dago Nafarroan natur guneak babesteko?
4.- Aiako Harrian natura historiarekin uztartzen da:
Zein aztarna dago:
-Paleolito garaikoak
-Burdin Arokoak
-Antzin arokoak
5.- Zein da natur parke honen berezko landaredia? Gizakiak nola aldatu du?
6.- Zein interpretazio zentro dago Aiako Harrian?
Zein metal ustiatzen zuten eromatarrek? Nola?
7.- Bilatu honako irudiak eta itsasi koadernoan:
harrespila (Oieleku)
pago motzak
saroia
Soldanella villosa
arrabioa
baso igel gorri
belatz handia
sai arrea
Kontutan hartu 14. ariketan Nafarroako Natur Parke baten aurkezpena egin beharko duzula ppt baten bitartez!
http://www.parquedebertiz.es/inicio-es-0-118-eu.html?language=eu
Natur parkeak (VI). Urbasa-Andia
Hamaika bidetan galtzeko parada
Natur parkeak (IV). Bardeak
Lakua izandako basamortua
Egun on!
Badakizu, azken aurkezpen lana eta debatea prestatu behar dituzu, gaur finkatu behar duzu aurkezpenaren data. Bestetik beste galderekin jarraitu behar duzu, besteak beste, zein bilakaera hartu zuen barrokoak Nafarroan eskulturan: bizpahiru lerrotan azaldu zure koaderno ofizialean.
Laster dugu maiatza eta kurtsoaren bukaera, bada, jakintzazu hirugarren ebaluazio honek baduela berezko lana: ppt baten bitartez Nafarroako Giza Geografiako gai bat jorratu eta aurkeztu ikasgelan, debate baten bitartez ere gaur egungo gai bat planteatuz.
Hona hemen gaiak:
Demografia, zergatik euskaldunok ez dugu behar adinako haurrik biztanleria hazteko, etorkinak, errefuxiatuak…
I.sektore ekonomikoa, Esneki sektorean eta, prezio baxuen problemak, Nafarroako ubidea, uraren problema…
II. sektore ekonomikoa, deslokalizazioak…
III. sektore ekonomikoa, AHT…
Beraz, esploratzen ahal duzu, jada, interneteko baliabideak eta, lana gauzatzeko.